(3/5) Gesprekstechnieken voor burgerschap: Quasi-gevoelens herkennen in de klas
Emoties horen bij gesprekken over maatschappelijke thema’s — en dat is juist goed. Maar wat als leerlingen hun gevoelens verwoorden op een manier die onbedoeld weerstand oproept? Dan komen we terecht bij quasi-gevoelens: een veelvoorkomende valkuil in burgerschapsonderwijs. In deze reeks delen wij vijf handvatten uit onze burgerschapstrainingen, gebaseerd op Geweldloze communicatie. Hieronder vind je handvat 3 van 5.
Waarom emoties benoemen in burgerschapslessen werkt
Emoties kunnen hoog oplopen in gesprekken over maatschappelijk gevoelige thema’s. Denk aan migratie, klimaat, abortus of LHBTIQ+-rechten. Emoties over maatschappelijke onderwerpen laten zien dat je leerlingen maatschappelijk betrokken zijn. Dat is een goed teken! Wees niet bang voor emoties van leerlingen, en leer hen deze hardop uit te drukken. Als leerlingen hun emoties over maatschappelijke onderwerpen leren kennen, ontwikkelen ze meer zelfvertrouwen om hun mening over deze thema’s te vertellen en onderbouwen. Dit zal ertoe leiden dat ze eerder deel gaan uitmaken van gesprekken in de klas, wat hun democratisch zelfvertrouwen zal doen groeien, en de kans vergroot dat ze zich meer onderdeel gaan voelen van de samenleving. Sociaal-emotioneel leren begint bij het kennen van je eigen gevoelens. Vraag dus vooral hoe leerlingen zich voelen, en geef ze een paar suggesties. De meeste van hen krijgen geen gevoelswoorden mee in hun opvoeding. Vraag ze dus actief naar hun gevoelens; “Maakt het je woedend? Voel je je er wanhopig bij? Verwart het je? Voel je je uitgelaten?”
Wat zijn quasi-gevoelens en waarom zijn ze een risico?
Het benoemen van gevoelens kan dus helpen. Echter zit er een valkuil in onze taal. In onze taal zitten gevoelswoorden die eigenlijk niet over gevoel gaan, maar juist weerstand opwekken bij de ander als die het hoort. Die woorden worden ook wel quasi-gevoelens genoemd. Het zijn woorden waarvan je denkt dat het over een gevoel gaat, maar het gaat eigenlijk over het gedrag van de ander. Het is een oordeel. Denk maar aan het woord ‘genegeerd’. Je zegt ‘ik voel me genegeerd’ en de ander hoort hierin al snel het oordeel: ‘jij negeert mij’. Hoe meer een ander een oordeel hoort, hoe sneller de kans afneemt dat die nog naar je zal luisteren.
Er zit nog een risico aan vast. Als leerlingen leren om hun gevoelens te uiten in oordeelswoorden over anderen, kan dat verwijdering creëren tussen de leerling en de wereld. ‘Ik voel me afgewezen’ is een zin die verdriet of eenzaamheid probeert uit te drukken, maar al snel voor afstand kan zorgen tussen die leerling en de ander of de andere groep. Terwijl je juist wil dat de leerling leert zijn of haar eigen emoties uit te drukken.
Quasi-gevoelens vertalen naar echte gevoelswoorden: zo doe je dat
Tijdens het bespreken van maatschappelijke onderwerpen in burgerschapsonderwijs kun je, naast de inhoud, verschillende gevoelens bespreken die de leerlingen bij de onderwerpen hebben. Ook als die van elkaar verschillen. Is het hardop benoemen te vroeg of te veel? Laat je leerlingen een kort betoog schrijven over een maatschappelijk onderwerp dat zijzelf belangrijk vinden, en geef hen de opdracht hier minstens 2 gevoelens bij te benoemen. Help jezelf en de leerlingen om quasi-gevoelens te vertalen naar gevoelswoorden. Een handige methode hiervoor komt uit Geweldloze communicatie. Stel jezelf bij elk gevoelswoord deze vier vragen:
- Gaat het woord over 1 individu? (gevoelswoord)
- Gaat het woord over het gedrag van een ander? (quasi-gevoel)
- Kan ik het in mijn eentje uitbeelden? (gevoelswoord)
- Of heb ik daar iemand anders voor nodig? (quasi-gevoel)
In de tabel hieronder zie je veelvoorkomende quasi-gevoelens, het oordeel dat erin verborgen zit, en welke echte gevoelens en behoeftes eronder liggen.
| Het quasigevoel | Het oordeel | Mogelijke gevoelens | Mogelijke behoeftes |
| Genegeerd | Jij negeert mij | Klein, alleen, eenzaam, verdrietig | zien & gezien worden, aandacht, erkenning, erbij horen |
| Gekleineerd | Jij kleineert mij | klein, nietig, kwetsbaar | van belang zijn, zien & gezien worden, wederkerigheid |
| Aangevallen | Jij valt mij aan | bang, op mijn hoede, geschrokken, gefrustreerd | veiligheid, bescherming, gelijkwaardigheid |
| Gemanipuleerd | Jij manipuleert mij | bang, boos, onzeker, moedeloos | openheid, serieus nemen, integriteit, veiligheid |
| Beledigd | Jij beledigt mij | woedend, gefrustreerd, machteloos | zien & gezien worden, respect, erkenning |
| Afgewezen | Jij wijst mij af | hulpeloos, klein, nietig, broos, kwetsbaar | erbij horen, acceptatie, meedoen, erkenning |
| Veroordeeld … | Jij veroordeelt mij … | onzeker, machteloos, kwetsbaar, verdrietig … | empathie, verbinding, begrijpen & begrepen worden, acceptatie … |
Wil jij handvatten om leerlingen te begeleiden bij hun emoties rond maatschappelijk gevoelige thema’s in burgerschapsonderwijs?
In de trainingenreeks ‘Controversiële kwesties met lesontwerp’ staat centraal hoe jij als docent professioneel omgaat met emoties in de klas. Je verdiept je in de rol die emoties spelen in gesprekken en ontwikkelt concrete vaardigheden om lessen te ontwerpen waarin je hier zorgvuldig en doelgericht ruimte aan geeft. Klik hier voor meer informatie.
