Gesprekstechnieken zijn belangrijk voor burgerschap: als je niet weet hoe je met elkaar kunt praten, komt de inhoud niet tot z’n recht. Het risico? Onbegrip en polarisatie in de klas. Terwijl je als leraar juist meer verbinding wilt tussen je leerlingen, en wederzijds begrip en nieuwsgierigheid naar de ander wil stimuleren. Wat kun je concreet met je leerlingen oefenen aan dialoogvaardigheden, zodat ze met meer zelfvertrouwen als burgers deelnemen aan gesprekken over de diverse, veranderende samenleving? Dit schooljaar publiceren wij vijf handvatten uit onze burgerschapstrainingen over maatschappelijk gevoelige onderwerpen, gebaseerd op geweldloze communicatie. Hieronder vind je handvat 1 van 5.

Mijn naam is Machteld Nuiver. Als trainer en adviseur bij bureau Common Ground zet ik mijn specialisatie in geweldloze communicatie en gesprekstechnieken in, om scholen te helpen hun leerlingen aan de praat te krijgen over alles wat belangrijk is in een veranderende wereld.

Gesprekstechnieken voor burgerschap: hoe je leerlingen helpt meningen en waarden te verwoorden

Soms lijken leerlingen weinig uitgesproken. Of houden ze zich op de vlakte in gesprekken over maatschappelijke kwesties. Maar dat betekent niet dat ze nergens iets van vinden. Vaak hebben ze wél een mening, maar missen ze de woorden, het vertrouwen of het houvast om die goed onder woorden te brengen. Of om er met anderen over in gesprek te gaan.

Het klaslokaal als democratische oefenplaats 

Juist daarom zijn gesprekken in de klas zo belangrijk. Het klaslokaal is vaak één van de eerste plekken waar leerlingen kunnen oefenen met het verkennen en verwoorden van hun ideeën over wat er speelt in de wereld. En waar ze leren dat hun perspectief ertoe doet, ook als het schuurt. Gesprekken over maatschappelijke thema’s zijn onmisbaar, omdat ze leerlingen de kans geven om democratisch zelfvertrouwen te ontwikkelen: het idee dat hun stem ertoe doet. Maar zulke gesprekken moeten wel goed begeleid worden. Want het doel is niet om het met elkaar eens te worden, of om de klas op hetzelfde morele spoor te krijgen. Het doel is, onder andere, om leerlingen te leren dat er meerdere perspectieven mogelijk zijn op één en hetzelfde thema. Alstein (2018) benadrukt hoe belangrijk het is dat leerlingen leren dat conflicten juist horen bij een democratie. Niet als iets negatiefs, maar als iets dat ons helpt groeien, als we het goed doen. Dat vraagt oefening.

Meningen versus waarden: zo help je leerlingen verdiepen

Wat het lastig maakt, is wanneer het gesprek alleen bij de botsende meningen blijft. Voor je het weet kom je in een goed-of-fout strijd met winnaars en verliezers, terwijl je je leerlingen juist wil leren dat ieder perspectief ertoe doet. Daarom is het belangrijk om met je leerlingen de waarden te bespreken die achter hun meningen schuilgaan. Waarden die we allemaal kennen, maar net even anders invullen. Wanneer deelnemers van een gesprek elkaar op een dieper niveau van waarden begrijpen, creëert de ruimte om die verschillende meningen ook echt naast elkaar te laten bestaan. Zonder elkaar te overtroeven.

Praktische gesprekstechnieken: wat kun je als leraar doen

Als leraar kun je je leerlingen het verschil tussen meningen en waarden leren benoemen. Een mening is concreet, inhoudelijk. “Ik vind dat iedereen een wapen moet mogen dragen.” Een waarde is abstract, en raakt aan universele menselijke behoeftes. “Veiligheid” bijvoorbeeld, of “Autonomie”. Achter die mening over wapens gaat vaak een verlangen schuil naar veiligheid of zelfbeschikking. Dát is het niveau waarop we verbinding kunnen houden met elkaar, zelfs als we het inhoudelijk oneens blijven.

Want ja, het gaat botsen. En ja, soms gaan leerlingen elkaar niet meer horen. En dat is precies het moment waarop jij als docent kunt teruggrijpen op universele waarden. Die vormen het fundament van een gesprek waarin empathie mogelijk blijft. Laat leerlingen niet alleen hun mening verwoorden, maar ook elkaars waarden samenvatten: “Dus jij vindt vrijheid belangrijk?” of “Joú gaat het om gelijkwaardigheid, is dat zo?” Zo leren ze elkaar echt begrijpen, ook als ze het niet met elkaar eens zijn.

De 5-minuten dialoogtechniek

Wil je hiermee aan de slag? Probeer dan eens uit om tijdens een gesprek over een maatschappelijk thema, elke 5 minuten een timer te zetten. Geef je leerlingen een lijst met universele waarden (zoals veiligheid, solidariteit, autonomie, gelijkwaardigheid, vrijheid, zie lijst hieronder). Laat elke 5 minuten degene die aan het woord is worden samengevat door een klasgenoot: “Welke waarde hoor je terug in wat net gezegd is?” Laat de spreker dat bevestigen of bijstellen. Je creëert zo ruimte voor empathie, eigenaarschap en kritisch denken. De functie van de 5-minutentimer is dat je regelmaat creëert voor verdieping, zonder dat het een regel is die iédere leerling die aan het woord is hoeft te volgen.

Laat het gesprek niet liggen. Je hoeft het niet perfect te doen. Je hoeft het alleen maar te doen.

Lijstje universele waarden

Meer tips over hoe je verbinding kunt creëren in de klas, ook tijdens het voeren van lastige gesprekken? In onze trainingenreeksen krijg je een aantal concrete handvatten om structuur én flow te krijgen in een klas vol diverse meningen. Klik hieronder voor meer informatie.