Grenzen stellen is een van de lastigste momenten in gesprekken over maatschappelijke thema’s. Zeg je niets, dan laat je een grensoverschrijdende uitspraak ongemoeid. Grijp je hard in, dan verlies je misschien het contact met de leerling. Toch is het mogelijk om een grens te stellen én in verbinding te blijven. In deze reeks delen wij vijf handvatten uit onze burgerschapstrainingen over maatschappelijk gevoelige onderwerpen, gebaseerd op geweldloze communicatie. Hieronder vind je handvat 5 van de 5.
Begrenzen: hoe reageer jij op grensoverschrijdende uitspraken?
Vroeg of laat zegt een leerling iets grensoverschrijdends tijdens een gesprek over een maatschappelijk thema. In de klas, op het schoolplein, het maakt niet uit waar: het gebeurt. De vraag is niet óf je ermee te maken krijgt, maar hoe je erop reageert. En juist die reactie bepaalt hoeveel een leerling leert over burgerschap.
Vroeg of laat zegt een leerling iets grensoverschrijdends tijdens een gesprek over een maatschappelijk thema. In de klas, op het schoolplein, het maakt niet uit waar: het gebeurt. De vraag is niet óf je ermee te maken krijgt, maar hoe je erop reageert.
Je hebt hier eigenlijk twee opties. De eerste: je bestempelt de uitspraak als fout en verbindt er een consequentie aan. “Naar de gang!” bijvoorbeeld, of “Dan doe je niet meer mee met het gesprek.” De tweede: je ziet de uitspraak als signaal van iets dat voor deze leerling belangrijk is, en neemt dat serieus. Je grijpt het moment aan om de leerling iets te leren over hoe hij of zij juist wél verbinding kan maken met anderen.
Hieronder lichten we beide manieren van begrenzen verder toe.
Bestraffend begrenzen: corrigeren door straf
Bij bestraffend begrenzen stel je een grens en volgt er een straf: de leerling moet de groep verlaten, of mag niets meer zeggen. Werkt dit? Op korte termijn vaak wel. De leerling leert dat de uitspraak niet mag, en bedenkt een strategie om hem voortaan anders te formuleren, of op een ander moment te doen. Niet omdat de leerling overtuigd is, maar om straf te vermijden.
Beschermend begrenzen: corrigeren met uitleg
Bij beschermend begrenzen stel je ook een grens, maar je legt uit waarom die er is. Bijvoorbeeld: om de veiligheid van iedereen in de klas te waarborgen, om gelijkwaardigheid te bevorderen, of om ruimte te geven aan ieders eigenheid. Je verwijst naar iets gedeelds, zoals artikel 1 van de grondwet of de schoolafspraken, en laat zien dat die grens er óók is om deze leerling te beschermen. Daarna vraag je hoe de leerling hierop reageert.
Het is niet erg als de leerling het in het moment niet meteen begrijpt. Vaak speelt er emotie of stress, en dat mag er zijn. Luister daarnaar, en neem het serieus: er zit iets belangrijks achter. Op de langere termijn zie je vaak dat leerlingen hun taalgebruik aanpassen, simpelweg omdat ze twee dingen leren: welke grenzen er zijn om iedereen te beschermen, en dat ze zelf ook gehoord worden. De motivatie komt dan van binnenuit, in plaats van uit angst voor straf.
Voorbeeldzinnen: bestraffend versus beschermend begrenzen
Hoe ziet dat er in de praktijk uit? Hieronder zie je voor een paar situaties een bestraffende en een beschermende reactie naast elkaar.
| Bestraffend begrenzen | Beschermend begrenzen |
|---|---|
| “Wat jij zegt is fout, dat wil ik hier niet horen. Naar de gang.” | “Hé, daar schrik ik van. Ik wil dat iedereen zich hier veilig voelt. Wat je nu zegt gaat in tegen onze afspraken over respect, dat iedereen gewoon mee mag doen. Snap je waarom we die afspraak hebben? Kun je het anders zeggen?” |
| “Ik schrik me rot, ben je helemaal gek geworden? Eruit, ik kom je zo halen als je bent afgekoeld.” | “Ik merk dat dit je enorm frustreert. Toch stop ik je even, want dit kan anderen pijn doen. Discrimineren mag niet, dat staat gewoon in de wet. Iedereen in Nederland heeft recht op gelijke kansen. Jij ook. Snap je dat wat je nu zegt daar tegenin gaat?” |
| “Besef je wel dat je hiermee een hele groep beledigt? Ik wil je pas weer horen als je normaal kan doen.” | “Wacht, ik stop je hier even. Wat je zegt gaat tegen de wet in, tegen onze afspraken, en tegen wat ik belangrijk vind. Ik wil best naar je luisteren, maar ik moet nu ook jou en de klas beschermen. Zullen we het anders proberen?” |
Betekent dit dat een leerling nooit de klas uit mag? Zeker wel, als dat nodig is om de veiligheid van de rest van de klas te bewaken. Ook dat kan op een bestraffende, of een beschermende manier, bijvoorbeeld zo: “Ik vraag je nu even de gang op, zodat ik dit gesprek rustig kan afronden met de klas. Daarna kom ik naar je toe om te horen wat er voor jou speelt.”
Begrenzen hoeft dus niet te betekenen dat je hard wordt. Je kunt duidelijk zijn én in verbinding blijven, ook als het schuurt.
Meer leren over veilige kaders in de klas?
Dit was het laatste handvat uit onze reeks over gesprekstechnieken voor burgerschap. Wil je meer tips voor het stellen van veilige kaders bij maatschappelijk schurende gesprekken? Bekijk onze trainingen en workshops.
Lees ook de andere blogs in deze reeks:
- (1/5) Gesprekstechnieken voor burgerschap: meningen versus waarden in de klas
- (2/5) Gesprekstechnieken voor burgerschap: Zo leer je echt luisteren in de klas
- (3/5) Gesprekstechnieken voor burgerschap: Quasi-gevoelens herkennen in de klas
- (4/5) Gesprekstechnieken voor burgerschap: in verbinding blijven met ouders
