Laatst sprak ik de leerlingen van een GSA op een middelbare school. We vroegen naar voorbeelden van hoe seksuele en genderdiversiteit wordt behandeld in de lessen. Maja* (14) gaf dit voorbeeld van hoe het misging:
“Bij Aardrijkskunde hadden we het over cultuur. De docent vertelde dat LHBTQ+ in sommige landen niet is toegestaan. Toen gebeurde waar ik al bang voor was: iedereen draaide zich naar mij om, omdat ik bekend sta als het ‘LGBTIQ-meisje’. De docent merkte dat en in plaats van het te stoppen, haalde hij mij voor de klas en stelde hij mij allerlei vragen. Ik vind het op zich fijn als er vragen worden gesteld, maar op dat moment voelde ik me een soort dier in een dierentuin. Later heb ik tegen hem gezegd: joh, doe dat niet meer. Vragen stellen mag, maar niet op die manier. Hij begreep het wel, maar reageerde ook wat twijfelend, zo van: ‘Ik deed toch niets verkeerd?’
Wat is spotlighting?
Wat hier gebeurt, noemen we bij bureau Common Ground spotlighting. Je zet een spotlight (voetlicht) op een leerling die daar niet om heeft gevraagd, waarin die leerling wordt verwacht een groep van mogelijk honderdduizenden individuen te vertegenwoordigen. De misser is tweeledig. Ten eerste wordt de veiligheid van die leerling, die toch al tot een minderheid behoort, in gevaar gebracht. Ze krijgt namelijk niet de keuze om zich als onderdeel van die groep uit te spreken. Ten tweede is het een bewezen ineffectieve methode om vooroordelen en discriminatie te verminderen.
Movisie agendeert in hun meest recente rapport dat er verschillende manieren zijn om discriminatie bespreekbaar te maken. Sommige manieren dragen bij aan de vermindering van vooroordelen en discriminatie, andere manieren werken juist averechts. Kortom, de manier waarop je het onderwerp bespreekt heeft grote invloed op het leereffect.
Wat werkt wel bij jongeren?
Twee effectieve manieren die wel werken bij jongeren volgens het rapport zijn empathie bevorderen en de sociale normen veranderen. Het is heel belangrijk dat leerlingen zowel een duidelijke norm herhaaldelijk te horen krijgen (afwijzen van discriminatie, opkomen voor slachtoffers) en de kans krijgen zich in te leven in iemand die discriminatie meemaakt, die dat vrijwillig en onder bepaalde voorwaarden vertelt.
Daarom werken interventies waar voorlichters voor de klas komen die zelf hun levensverhaal vertellen vaak goed; je ontwikkelt inlevingsvermogen door iemand te leren kennen die iets naars heeft meegemaakt en dat heeft overwonnen. Het is daarbij dan ook heel belangrijk dat het geen slachtofferverhaal is maar dat de persoon die het verhaal vertelt in zijn eigen kracht staat. En dan kan die persoon alleen zijn, als die daar zelfstandig en bewust voor kiest.
De intentie van de docent
Zit de docent dan fout door die keuze te maken? De docent wil met de beste bedoelingen Maja het woord geven. Daarmee wil hij waarschijnlijk respect opbrengen voor de geleefde ervaring en mét mensen – in plaats van óver hen – praten. Misschien ziet hij in Maja een verlegen leerling die hij graag in het zonnetje wilt zetten, als expert wilt gebruiken, of gunt hij het haar gezien te worden door haar medeleerlingen.
Maja zei het zelf; het voelt alsof ik een dier ben in een dierentuin. Dieren in de dierentuin kiezen er niet voor om daar te zijn. Ze zitten vast en kunnen geen kant op. Terwijl de kwetsbaarheid van het onderwerp juist vraagt dat leerlingen uit minderheidsgroepen in hun kracht kunnen blijven en zelf kunnen kiezen wanneer, hoe en met wie ze hun ervaringen delen.
Handvatten voor in de lespraktijk
De docent had ervoor kunnen kiezen om het perspectief van iemand uit de LHBTQ+ gemeenschap van buiten de klas in te halen. Er zijn talloze interventies, gastsprekers, documentaires met nabespreking, en lessen die je kunt geven om je klas iets te leren over minderheden, hun ervaringen en over uitsluiting. Het Kennisplatform Inclusief Samenleven heeft een database waar verschillende bewezen effectieve interventies op thema zijn gecategoriseerd.
Maar mijn klas kan zich toch inleven in háár verhaal? Niet ongevraagd. En zelfs áls je ervoor kiest om de leerling dat voorafgaand aan de les te vragen, neem dan het volgende in overweging:
- Wat is de reden dat de leerling dat zelf wil? Jij kan geen garantie bieden dat de klas die behoefte gaat vervullen. Er is risico op pijn en afwijzing.
- Hoe instrueer je de leerling hoe die zijn of haar verhaal vertelt?
- Hoe bereid je de leerlingen erop voor dat ze een persoonlijk en kwetsbaar verhaal te horen gaan krijgen van een klasgenoot?
In gesprek over controversiële kwesties
Wil je meer tips over wat je wel en niet moet doen wanneer je diversiteit en discriminatie bespreekbaar maakt in de klas? In onze trainingenreeks In gesprek over controversiële kwesties gaan we uitgebreider in op de werkzame mechanismen bij discriminatie bespreekbaar maken in de klas. Klik hieronder voor meer informatie.
Literatuur
Felten, H. et al (2025). “Wat werkt bij het verminderen van discriminatie?” Kennisplatform Inclusief Samenwerken en Movisie: https://www.movisie.nl/sites/movisie.nl/files/2026-01/Wat-Werkt-bij-het-verminderen-van-discriminatie-update-2025.pdf
Kennisplatform Inclusief Samenleven (2025). Database Antidiscriminatie Interventies: https://www.kis.nl/database-antidiscriminatie-interventies
Van der Gaag, M. (2024). “Gender en Seksuele Geaardheid” Explainer Diversiteit. Bureau Common Ground. https://bureaucommonground.nl/publicatie/explainer-geslacht-gender-en-seksuele-geaardheid/
* De leerling in kwestie heeft toestemming gegeven om deze blog te publiceren. Daarnaast gebruiken we pseudoniemen om de privacy van de leerlingen te beschermen.
